N. MacKenzie’nin kitabında Kürtçe Sözcük Yapımı I

Kuzey Kumancca’nın ağızlarında Sözcük Yapımı

Bu yazımızda D.N. MacKenzie’nin Kurdish Dialect Studies I[1] adlı çalışmasında yer verdiği word formation (sözcük yapımı) bölümüne (214-219) göz atacağız. Daha önce aynı kitabın 140-149 sayfalarında yer alan Sorani lehçesinin sözcük yapımı ile ilgili bölümü ele almıştım. Orada da daha sonraki bir yazıda bu bölümü de inceleme konusu yapacağımız belirtmiştim. Önce söz konusu bölümde verilen örnekleri ele alıp daha sonra Sorani sözcüklerle kısa bir karşılaştırma yapacağım.

MacKenzie’ye göre Kurmancca ağızlarda iki çeşit bileşik sözcük bulunmakta.

1. İki isim yada sıfat bir araya gelir, araya /û/ ara eki girer. Her ne kadar bu sözcük oluşturma yöntemi çok yaygın olmasa da dilde örnekleri mevcut.

Örnek: karûbar, serûçav, teyrûtewal (balinde), êkûdû…

2. İki yansıma sözcük (mimetic word) /e/ ara ekini alarak yeni bir sözcük oluşturur.

Örnek: bilqebilq, huşehuş, kusekus, xirexir…

3. Bazı sözcüklerde ise aynı ad tekrarlanır, sona küçültme eki /-ok/ gelir.

Örnek: virvirok, xalxalok, xazxazok…

4. Bazı sözcüklerde ise iki sözcük yan yana gelir, biri diğerini niteler. Bu iki sözcük bir tür tamlama sözcük oluşturur ancak kimi örneklerde nitelenen ile niteleyen yer değiştirebilir. Örneğin: Kana gilê: gilkan (kil yatağı) biçiminde karşımıza çıkabilir.

Örnek: gilkan, meçêtir, rojava, birazava, gulbihar, kurxal, kûregêç, jinbab…

5. /e/ ara eki yardımıyla iki isim yan yana gelir birleşik bir sözcük ortaya çıkar.

Örnek: avemast , bereaş, falkepûnk, janeser…

6. Fiillerin şimdiki zaman kökü veya geçmiş zaman ortacı sonek olarak kullanılarak yeni bir sözcük türetilir.

Örnek: didankêş, desgir (destgistî), mêrkuj , masîgir, serşo, serşok, desberday (destbelav), tilday (werimî), xûngirtî

7. Nitelemeye dayalı birleşik sözcükler çoğunlukla bir sıfat tarafından nitelenen bir isimden oluşur, ancak nadir de olsa bir isim başka bir isim ile yan yana gelerek de bir birleşik sözcük oluşabilir.

Örnek: bakurove (sulusepken)

Niteleyici sıfat bazen isimden sonra bazen de isimden önce gelir.

Örnek: kew, reşmal, zirbab…

Örnek: dehlereşik, masîxirik, pezkûvî, tûmirî

Bazı durumlarda ise araya /e/ ara eki girebilir.

Örnek: kirmesorik, kêzereş…

Bu tür sözcüklerin bir kısmı /ne-/olumsuzluk önekinin yardımı ile türetilir.

Örnek: nehiş, nexoş…

Her ne kadar MacKenzie bu sözcükleri birleşik sözcük olarak almış olsa da aslında bu sözcükler türetilmiş sözcüklerdir. Söz konusu /ne-/ öneki bir yapım ekidir.

İkincil düzeydeki sıfat birleşikleri iyelik durumunda bazen de ilgeç alırlar. Bu tür sözcüklerde sıfat bazen önce gelir, bazen de sona gider. İyelik birleşikleri sahiplik bildirir.

Örnek: du, giranba, zilaqûnk, bênteng, çirikdirêj, dumeqesik, hestîsivik, xûnşîrîn, navçavşîn, serrût, serteşî, pirçzer

Edat alan birleşikler ise /pi -/ û /bê-/, /ber-/, /pêş-/ edatlarından birini alır.

Örnek: piçek, pihîvî, pihewes, pilez, bisanaî, pişiyarî, pitişt (ducanî), bixeber, bêxwê, berdest, berpirs, pêşçav, tixew…

TÜRETME SÖZCÜKLER

Aşağıdaki sonekler isim türetmede kullanılır:

Soyut isimler

a) /-i/ türetme eki sıfatlardan ad türetme ekidir: ağır>ağırlık gibi.

Örnek: ecizî, giranî (ağırlık), kora[2]î, layiqî, sivikî, sarî, şiyarî, tûraî, xûndarî

Bu morfemên /-aî/, /-atî/ û /-yatî) gibi alomorfları mevcuttur.

Örnek: dirêz, pan, panatî, dujminatî, kiçikatî, kevnatî, soryatî, sivikyatî

Aynı şekilde /-înî/, /-anî/ sonekleri de durum bildiren soyut isim türetme ekleridir. Arkadaş>arkadaşlık örneğinde olduğu gibi.

Örnek: dostînî, dostanî, hevalînî, lavanî (ciwantî)…

b) Küçültme ekler

Aşağıdaki ekler genelde küçültme eki olarak kabul edilse de çoğu zaman sözcüğe yeni bir anlam katarlar, dolayısıyla yapım eki işlevindedirler. Bazı örneklerde ise sözcüğün anlamında bir değişiklik yapmazlar ayrıca , jin/jinik (kadın) örneğinden anlaşılacağı üzere kullanılması da zorunlu değildir.

-(i)k: axurik (küçük ahır), balîfik (küçük yastık), berik (xiçîk), bêrik (küçük kürek), berrik, berxik (kuzu), dorik, guharik, hirmî>hirmîk, colan> colank (çîncir), lihêfik…

-ok: binefşok, benok, beniştok, bazinok (küçük bilezik), bizmarok, dudevok, kengirok, lixavok, qeleflok, teyrok (dolu), zimanok (küçük dil)…

lik, -lke (kêmtir): spîlik, pêşûlke, pişîlka mîra …

-oşik : beqmaroşik, dapîroşik (örümcek)…

2- Somut isim türetme sonekleri

D. N. MacKenzie /-van/, /-çî/ soneklerini meslek ve yetenek bildiren ekler olarak tanımlamış, ancak /-çî/ Türkçeden Kürtçeye geçmiş bir ektir, genellikle çaycı, lağımcı gibi Türkçeden alınma sözcüklerde kullanılmaktadır. Bu sonekin sadece Kurmanccada değil, Soran lehçesinde de bulunması ilginçtir.

Örnek: : evan (değirmenci), berxevan (kuzu çobanı), karevan, rezevan, neçîrvan (avcı), tenûrvan (tandırcı); çaçî (çaycı), lexmeçî (lağımcı)…

Kürtçede /-ker/, /-kar/ gibi sonekler da aynı işlevi görür.

Örnek: şerker (savaşçı), harîkar (yardımcı)

/-an/, /-ane/, /-anê/ sonekleri oyun isimlerini türetme işlevi görürler.

Örnek: holan (polo), çemkane (hokey), damanê (dama), golanê (futbol), ketîkanê (beş taş), lukmanê (boks), mehrûxetanê (yazı tura), matanê (güle oyunu), sertirincanê (satranç), xolêkdananê (güreş)…

3- Sıfat türetmede kullanılan sonekler

/-î/ soneki isimlerden sıfat türetir. Kir>kirli gibi.

Örnek: binî, gundî, pivazî, qehweyî, qirêjî (kirli)…

/-ok/ nadir olarak /-o/ formu ile de karşımıza çıkar ve isimlerden nitelik sıfatı türetir; korku>korkak gibi.

Örnek: tirsok (korkak), gilîzo (devgirêz), kilmîşo (çilmok, lîçok)…

/-dar/ soneki isimden iyelik sıfatı türetir; yara>yaralı gibi.

Örnek: birîndar (yaralı), deyndar (borçlu), kovandar (dertli), xûndar

MacKenzie bu bölümün sonunda fiil türetme sonekleri olan /-în/, /-andin/ eklerinden bahsetmiş. Bunlaran /-în/ geçişsiz fiil, /-andin/ ise geçişli fiil türetme ekidir.

Örnek: :elemandin (öğretmek), elemîn (öğrenmek), hebandin, hebîn, helandin (eritmek), qetandin (koparmak)…

İki lehçenin (Soranca ve Kurmancca) sözcük yapım süreçlerinin karşılaştırılması

İki lehçenin sözcük yapım yöntem ve kuralları ortaktır. Aslında bir bağlaç olan /û/ her iki lehçede de bir tür ara ek olarak karşımıza çıkmaktadır.

Örnek: bejnûbala (bejn û bal), rêkûpêk, rengawreng…

Aynı şekilde /e/ ara eki de her iki lehçede ortaktır: xirtexit, qaspeqasp (qebeqeb)..

Bir olgu ve mehfum ismi türetme eki (kolay>kolaylık gibi) olan /-î/ soneki de tüm alomorfları ile birlikte her iki lehçede ortaktır.

Örnek: agadarî (agahdarî), asanî (hêsanî), bilindayî, birayetî…

Küçültme ekleri her iki lehçede de yapım eki işlevinde olabilirler.

Örnek: baxçe, destik, lûtke, tîrok, firfiroke, xirkele, mêrûle, pişîle, gurçîle, karîle, mêşûle, dasûlke, gozele, kiçole…

İlk sözcük yapım yöntemi birleşik sözcüklerdir. Bu yöntemde iki sözcük bir araya gelip bir yeni sözcük türetilebileceği gibi araya bir ara ek de alabilir.

Örnek: çalaw (çalav), çermega, gulegenim (gulgenim)

Kürtçenin her iki lehçesinde de fiillerin şimdiki zaman kökü ve ortaçlar sözcük türetmede bağımlı taban (bound base) işlevindedir.

Örnek: baweşên (baweşînk), bizinmij, xwênrêj (xwînrêj), zorzan (pirzan), soravkiraw (soravkirî)…

Temel sözcük yapım ekleri bazı kurallı ses değişimleri dışında ortaktır: –dan (derzîdan), -ga /-geh (tavgeh), -istan (şaristan), -dar (beşdar), -baz (qumarbaz), -ker (şerker), -lan (berdelan, ), -ger (asinger/hesinkar), -e (kone), -er (kujer),-în (agirîn), -men /-mend (dadmend), -kar (reşkar), -ewan/ -van (aşewan/ aşvan)…

İlginç olan bir konu ise Türkçeden Kürtçeye geçen /-çî/ sonekinin her iki lehçede de kullanılması. Sonuç olarak iki lehçedeki sözcük yapım yöntem ve eklerinin aynı olduğunu söyleyebiliriz.

Kaynakça:

[1] MacKenzie, D. N. (1961). Kurdish Dialect Studies-I, Oxford University Press, London.

[2] Dema ku du dengdêr tên ber hev ji dengên alîkar (y, w, h) yek dikeve navberê. koraî dibe korayî, toraî dibe torayî.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Asyabahis
bahsegel giriş
bahsegel giriş
betmarlo giriş
casibom giriş
jojobet
lidyabet giriş
lidyabet
betmoon
betnano
asyabahis
bahigo
bahigo
bahigo
bahiscom
bahiscom
belugabahis
belugabahis
betcup
betpark
betroad
bets10
bettilt
betvole
casibom
casinomaxi
casinoper
cratosslot
dinamobet
dinamobet
dinamobet
goldenbahis
grandpashabet
holiganbet
hovardabet
imajbet
interbahis
jojobet
limanbet
limanbet
makrobet
mariobet
mariobet
mariobet
matbet
meritking
mobilbahis
mostbet
nakitbahis
ngsbahis
ngsbahis
ngsbahis
onwin
onwin
onwin
onwin
paribahis
paribahis
paribahis
perabet
perabet
perabet
piabet
pinup
pulibet
redwin
1xbet
sahabet
sekabet
setrabet
slotbar
superbahis
timebet
tipobet
tipobet
tumbet
vdcasino
vevobahis
Abdulla62630105
asyabahis
betcup
betorspin
betpark
betpark
betpas
betpas
betper
betper
betsat
betvole
casinovale
dinamobet
dumanbet
elexbet
elitbahis
extrabet
extrabet
favoribahis
gobahis
goldenbahis
gorabet
hilbet
hilbet
ikimisli
ikimisli
interbahis
jasminbet
klasbahis
klasbahis
kordonbet
kralbet
kralbet
ligobet
limanbet
limanbet
mariobet
markajbet
marsbahis giriş
matadorbet
matadorbet
meritking
milanobet
milanobet
milosbet
milosbet
mostbet
mostbet
mrbahis
mrbahis
neyine
noktabet
norabahis
oleybet
onbahis
orisbet
xslot
superbetin
tarafbet giriş
tulipbet giriş
padisahbet
padişahbet
palacebet
palacebet
perabet
perabet
pinup
pokerbeta
polobet
polobet
pusulabet
pusulabet
redwin
redwin giriş
vdcasino
venüsbet
grandpashabet
supertotobet giriş
tipobet giriş
vdcasino giriş
betcup giriş
sekabet giriş
romabet
romabet
sahabet
savoybet
savoybet
savoybetting
tipobet
tulipbet
Kadıköy Escort
avcılar escort
esenyurt escort
bahçeşehir escort
beylikdüzü escort
bakırköy escort
halkalı escort
şirinevler escort
şişli escort
istanbul escort
esenyurt escort
avcılar escort
tarafbet
betist giriş
showbet
xslot giriş
favorislot
barn festival
pragmatic slot oyunları
radissonbet
egt oyna
betmarlo
floating dragon oyna
bonus hunt" rel="dofollow">bonus hunt">bonus hunt
aresbet
tombala oyna
wild wild riches oyna
betibom
dog house megaways
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
wild west gold oyna
markaj giriş
trwin giriş
altıncasino
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
sugar rush oyna
hiperwin
sweet bonanza oyna
diyarbet
diyarbet
mrbahis
favorislot
markaj giriş
trwin
big bass bonanza oyna
gates of olympus oyna
egt oyna
favorislot
markaj giriş
trwin
betingo
bahisbudur
casi pol
casipol giriş
casipol giriş
casipol
casipol
romabet
mrbahis
casipol şikayetvar
casipol giriş
casipol twitter
casipol şikayet
casipol
casipol güncel giriş
casipol güncel
casipol giriş
casipol girişi
pendik escort